به يارى نامه‌هاى خصوصى ، گزارش‌هاى بايگانى شده ، و ساير اسنادى كه به تدريج براى استفاده وسيع‌تر پژوهشگران منتشر مىشوند ، تاريخ اجتماعى دوران مشروطه‌خواهى و نقش بازرگانان در انقلاب را بهتر مىتوان روايت كرد . انتشار چنين مطالبى همواره سودمند بوده است . براى مثال در مورد ايالت آذربايجان در دوره مشروطه ، برخى شرح‌حال‌هايى كه توسط شمارى از معاصران چون محمد باقر ويجويه و اسماعيل اميرخيزى نوشته شده ، يا تاريخ هجده ساله آذربايجان به قلم احمد كسروى مشهور هستند ، يا دست‌كم نوشته كسروى در سطح گسترده‌ترى خوانده شده است « 1 » . همچنين مطالب ديگرى به قلم كسانى كه در انقلاب شركت داشتند نوشته شده است ، مانند آثار شيخ الاسلام ، تقىزاده ، ثقة الاسلام ، يپرم خان و ديگران كه در دسترس محققين قرار دارد « 2 » . پيش

--> - همچنين نگاه كنيد به تأليفات ويلم فلور در اين زمينه ، از جمله : ( 1 ) . نگاه كنيد به حاج محمد باقر ويجويه ، تاريخ انقلاب آذربايجان و بلواى تبريز ، تهران ، امير كبير ، 1321 ، تجديد چاپ با ويرايش على كاتبى ، تهران ، 1325 ؛ اسماعيل اميرخيزى ، قيام آذربايجان و ستار خان ، تهران ، 1321 ، تجديد چاپ تهران ، 1356 ؛ احمد كسروى ، تاريخ هجده ساله آذربايجان ، دو جلد ، تهران ، امير كبير ، 1357 . ( 2 ) . نگاه كنيد به ميرزا عبد الامير شيخ الاسلام ، دو سند از انقلاب مشروطه ايران ، ويراسته غلامحسين صدرى افشار ، با مقدمه هوشنگ رهنما ، تهران ، توكا ، 1356 ؛ سيد حسن تقىزاده ، اوراق تازه‌ياب مشروطيت و نقش